Σημεία των καιρών
ΤΑ ΝΕΑ 28/5/1990
«…Η ισορροπία του τρόμου διαρρέει μέσα από ένα σύστημα πρόληψης σ’ όλες τις ρωγμές της ζωής…
…Η ισορροπία του τρόμου είναι ο τρόμος της ισορροπίας».
(από τα Ομοιώματα του J.Baudrillard)
o Λέγαμε για το φόβο και θυμήθηκα το χρονικό του Γάλλου συγγραφέα Baudrillard για την εποχή μας και τον εφιάλτη που τη σκιάζει. Ο συγγραφέας μας ξεναγεί στο θάλαμο όπου σχεδιάστηκε, κατασκευάστηκε και διαχέεται προς τα έξω αυτός ο εφιάλτης, με στόχο τη διάθεσή μας, κάποιες στιγμές μέσα στη μέρα ή μέσα στη νύχτα, αδύναμοι να θυμηθούμε ή να αναλογιστούμε, τον παραδινόμαστε. Δεν μπορούμε να τον αποφύγουμε. Τον κουβαλάμε μαζί μας, σε κάθε μας βήμα μια καταδίωξη που θυμίζει τον ίσκιο μας, όταν βιαστικά διασχίζουμε το δρόμο, με τον ήλιο ακόμα ψηλά, και μας προλαβαίνει. Αντίθετα, όμως, με τον ίσκιο μας που χάνεται μόλις τρυπώσουμε κάπου, αυτός ο εφιάλτης κι ας μην τον σκεφτόμαστε, δεν μας εγκαταλείπει ποτέ, με εξαίρεση, ίσως, τα λίγα λεπτά που διαρκούν τα όνειρά μας, όταν κοιμόμαστε. Τι είναι; Μήπως πλάσμα ενός ευφάνταστου αφηγήματος;
o Όχι. Πλάσμα της σύγχρονης λογικής, τώρα πια της δικής μας, έχει μετατρέψει την πραγματικότητα σε σύστημα σημείων. Είτε το αποφασίσαμε είτε όχι, ζούμε σ᾿ αυτό, με ολοένα λιγότερη διάθεση για επιχειρήματα που θα έδειχναν ότι εμείς, πομποί ή δέκτες σημείων, είμαστε, παρ᾿ όλα αυτά όντα πραγματικά που ακόμη κι αν δεν σημαίνουμε τίποτα (για ποιους άλλωστε;) ωστόσο υπάρχουμε. Αυτά τα σημεία, τα σήματα τα σημάδια που γίναμε – λογικό επιστέγασμα και ιδεολογική εκπλήρωση των εμπορευματικών σχέσεων της σύγχρονης κοινωνίας – έχουν αντικαταστήσει την αρχή της πραγματικότητας με την αρχή της υπονόμευσης της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα ευγενικά αποχωρεί ομοιώματά της έχουμε να υποστούμε, να αντιπαρέλθουμε, να επικαλεστούμε. Σ᾿ αυτή την ιστορία, όπου δώσαμε χρυσό για να πάρουμε άργιλο, υπάρχει λένε μια γοητεία: οι συμπεριφορές μας, τα λόγια μας, το στυλ και οι χειρονομίες μας αποκτούν μια υπερπραγματική διάσταση, έτσι που όλ᾿ αυτά να μην είναι μόνο για μας αλλά και για τους άλλους, κάτι παραπάνω ή κάτι ακόμα απ᾿ αυτό που διατείνονται εικόνες διαφήμισης ή δυσφήμησης, σκηνές από ταινίες που έχουμε δει ή τις φανταστήκαμε, σενάρια που φτιάχνουμε για τους άλλους ή φτιάχνουν οι άλλοι για μας.
o Χάρη σ᾿ αυτή τη σύγχρονη λογική, η πραγματικότητα δεν εξυφαίνεται μόνον ούτε γίνεται πια διαδραματίζεται πάνω σε οθόνες που μας περιλαμβάνουν. Ο μόνος τρόπος για να βεβαιωθούμε πως είμαστε εμείς κι όχι σκιές του εαυτού μας, είναι ν᾿ αποκρυπτογραφούμε τα σημάδια που αφήνουν πάνω μας όσα διαδραματίζονται εκεί. Όσα διαδραματίζονται εκεί, δεν έχουν υποκείμενο ή αντικείμενο. Οι αντίστοιχες γενικές καταργούνται. Μένουμε με την αίσθηση πως έχουμε εμπλακεί όπως κάποιος μπλέκεται σ’ έναν καυγά, με την πρόθεση να τον αποτρέψει και χάνει τον έλεγχο της κατάστασης.
o «Δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα» η πρώτη μας σκέψη. «Θα έπρεπε να είχαμε πάρει τα μέτρα μας» η δεύτερη σκέψη. «Αυτό ήταν ούτως ή άλλως αδύνατο» η τρίτη και συνήθως η τελευταία σκέψη που έχουμε τη διάθεση να κάνουμε. Γιατί όλα τα έχουν ορίσει οι κώδικες του DNA, μεταξύ άλλων και της καλής ή κακής διαγωγής.
o Σε σοβαρές περιπτώσεις, όταν απειλείται η επιβίωσή μας (γιατί η ζωή είναι πια αλλού), παίρνουμε μέτρα, που εξουδετερώνουν τις απειλές. Μέσα σ᾿ έναν κόσμο όπου τίποτα δεν συμβαίνει, αν δεν πάρει τη μορφή σημείου, οι απειλές, πριν προλάβουν να γίνουν πραγματικότητα, έχουν μετατραπεί κι αυτές σε σημεία. Σε μια τέτοια κατάσταση (ποιος την παίρνει στα σοβαρά;) ο έλεγχος, μέσω της αποκρυπτογράφησης ή της απόκρυψης, φαίνεται να είναι το μοναδικό τίμημα, αν θέλουμε να νιώθουμε τουλάχιστον ασφαλείς.
o «Όποτε η έννοια της ασφάλειας γίνεται παντοδύναμη, όποτε ο κανόνας της αντικαθιστά το παλιό οπλοστάσιο των νόμων και της βίας (περιλαμβανομένου και του πολέμου) το σύστημα των μέτρων πρόληψης μεγαλώνει και γύρω του μεγαλώνει μια ιστορική, κοινωνική και πολιτική έρημος», μας λέει ο Μπωντιγιάρ, αλλά για μας φαίνεται πως όλ᾿ αυτά είναι ένα ακόμη σενάριο καλό ν᾿ αποδώσει τα σημεία των καιρών.